Ikona Chrystusa Pantokratora

Symbolika ogólna

 

IKONA daje ogląd rzeczywistości boskiej, a więc nie ograniczona perspektywą optyczną. Stąd nazwa „odwrócona perspektywa” wskazuje, iż punkt zbiegu linii znajduje się po stronie oglądającego a nie wewnątrz obrazu-ikony, przez co otwiera się ona na nieskończoność. Ikona nie jest do kontemplacji estetycznej ale duchowej, transcendentalnej.

 

Wyróżnia się 3 podstawowe przedstawienia ikonograficzne Chrystusa:

  1. Mandylion (tzn. Obraz nie ręką ludzką uczyniony, z greckiego acheiropoiete; według legendy ofiarowany przez Chrystusa choremu królowi Abgarowi)
  2. Emmanuel (Chrystus – Dzieciątko, przedstawiony jako dorosły mężczyzna, błogosławi i trzyma w lewej ręce zwój Pisma)
  3. PANTOKRATOR (z greckiego pantokrátōr ‘wszechwładca’; Wszechmogący lub Rex mundi, Ten, który jest bytem). Przedstawienie Pantokratora jest najczęstsze i fundamentalne w bizantyjskiej ikonografii

 

Ikona Pantokratora, to typ ikonograficzny przedstawień Chrystusa spotykany od VI w n.e., wykształcony był ostatecznie po okresie ikonoklazmu (VII-IX w.)

 

Postać Chrystusa Pantokratora przedstawiana jest frontalnie w popiersiu lub półpostaci. Chrystus ukazany jest jako brodaty mężczyzna o surowym obliczu, z włosami sięgającymi ramion. Często zasiada na tronie, otoczony przez hierarchię niebieską, co podkreśla Jego Boski Majestat. Prawą ręką wykonuje gest błogosławieństwa (w sposób właściwy dla kapłanów kościoła bizantyjskiego), w lewej trzyma otwartą lub zamkniętą księgę – symbol Prawa.

  • Układ palców: dwa palce symbolizują dwie natury Chrystusa, trzy pozostałe Trójcę Świętą
  • Głowa Chrystusa otoczona jest nimbem krzyżowym, na którym widnieją greckie litery:

O Ω N („Jestem, który jestem”, Wj 3,14 lub „Ten, który jest” czyli święte Imię Boga).

  • Pantokrator trzyma w ręce Ewangelię, często otwartą na tekście „Ja jestem światłością świata” lub „Kto idzie za mną nie chodzi w ciemnościach, lecz w światłości”, lub też „Ja jestem droga, prawda i życie”. Wskazuje to na Chrystusa jako Władcę i Sędziego Świata, ale i na obietnice zbawienia.
  • Chrystus najczęściej ubrany jest w purpurową tunikę (chiton) – symbol władzy i panowania nad światem (kolor cesarski) oraz potwierdzenie boskości, przykrytą błękitnym płaszczem na zielonym tle – potwierdzenie ludzkiej natury, przyjętej w akcie Wcielenia (czyli symbol bosko-ludzkiej natury Chrystusa)
  • Złote tło symbolizuje przedwieczną światłość Boga

W głębszej warstwie teologicznej można wyróżnić 2 grupy ikon Pantokratora: 1. akcentująca kosmiczne znaczenie Wszechmogącego „Król królów i Pan Panujących” (1 Tm 6, 15) i 2. podkreślająca zbawcze dzieło Chrystusa „Ja jestem światłością świata…”(J 8, 12)

Chociaż ikonografia Pantokratora oparta jest na starotestamentowej wizji proroków („Niebo jest moim tronem, ziemia jest podnóżkiem nóg moich, Iz 66, 1), to jednak głównie jest zapożyczona z opisu Wniebowstąpienia, przekazanego przez Ewangelię Łukasza (24, 50-52) i Dzieje Apostolskie (1, 9-11)

Pantokrator głównie wyraża „Jestem, który Jestem”, jako nietykalny tronując w kosmosie. Często Pantokrator stanowi część ikony Wniebowstąpienie.

Jest to więc ikona eschatologiczna (z gr. eschaton – rzeczy ostateczne), ponieważ aniołowie z Wniebowstąpienia zwiastują, że On powróci. Jest także ikona obrazem Chrystusa zasiadającego po prawicy Ojca i obecnego w międzyczasie, tzn. między Wniebowstąpieniem a paruzją.

 

Chrystus Pantokrator

Ikona w technice enkaustyki, VI w., Monaster św. Katarzyny na Synaju.

 

Najstarsze zachowane ikony pochodzą z VI wieku i odzwierciedlają przełom w tradycji artystycznej tamtej epoki – przejście od obrazu antycznego do nowej koncepcji obrazu. Jedną z takich ikon jest Chrystus Pantokrator z Synaju. Jest to najstarsze przedstawienie tablicowe Chrystusa. Prezentuje najwyższy poziom artystyczny. Twarz pełna życia, zadumane spojrzenie, naturalna poza; powierzchnia malarska emanuje bogactwem barw i odcieni, widoczne są gęsto kładzione smugi koloru. To odsyła nas do klasycznej sztuki helleńskiej, ale jednocześnie z podkreśleniem głębokiego duchowego aspektu przedstawienia. Widoczny jest także wpływ malarstwa fajumskiego – portretów trumiennych.

Chrystus Pantokrator z Klasztoru na Górze Synaj, zachował wiele cech iluzjonistycznego portretu antycznego w tym architektoniczne tło (co w późniejszych ikonach zostaje zastąpione tłem jednolitym, główne złotym). Przeważają już jednak elementy typowe dla ikony, czyli wizerunku przeznaczonego do modlitewnej kontemplacji. W portretowej twarzy Chrystusa dominuje wyraz ponadczasowego spokoju, idealnej kontemplacji, któremu został podporządkowany sposób wykonania: pociągnięcia pędzla i faktura są mniej widoczne, przeważają barwy stonowane, wzrasta wrażenie świetlistości, zanika portretowa konkretność. Jest tu więc podstawowy wyróżnik ikony: nastrój kontemplacji idealnego spokoju, którego nie zakłócają żadne emocje.

 

Pierwsze ikony były wykonywane jeszcze techniką enkaustyki (to znaczy, że spoiwem farby jest wosk), wyparte później przez technikę tempery jajowej. Zawsze na desce.

 

Bibliografia:

  1. Michel Quenot, Ikona. Okno ku wieczności, Białystok 1997
  2. Słownik terminologiczny sztuk pięknych, Warszawa 1997
  3. O. Popova, E. Smirnowa, P. Cortesi, Ikony różnych kręgów kulturowych od VI w. aż po czasy współczesne, Warszawa 1998

 


Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>